Hitit topraklarında temiz ve pis su için ayrı ayrı drenaj sistemleri vardı. Bunu Hattuşa kazılarından biliyoruz. Lakin Hitit topraklarının tam da merkezinde doğup büyümüş birisi olarak drenaj sistemi bir yana yakın zamanlara kadar evlerde tuvalet olmadığını söylememe gerek yok. Olan tuvaletler, biz buna “Hela” diyelim, evin dışında, kulübeye benzer bir yapı şeklindeydi.
Derince bir kuyu kazılır, kuyunun iki yanına enlice iki kalas atılır, ortası boş bırakılır, ihtiyacı olanlar o iki tahtanın arasına oturarak ihtiyaçlarını karşılardı.
Çokbilmiş
bazı köylüler bu iki tahtanın arasını fazla açık bıraktıklarında küçük
çocukların hela çukuruna, biz ona “Bok” çukuru diyelim, düşmemeleri bir mucize
olurdu.
Hela
çukuru geçirimsiz bir toprağa açılmışsa, hela kısa sürede dolar ve hatta
taşardı.
Hem
toprak yapısı, hem de evin komşulara göre konumu göz önünde bulundurulduğunda, başka
bir yere yeni bir hela çukuru açmak mümkün olmazdı.
Bu durumda hela çukuru “Ayıklanır” yani içi boşaltılırdı. Çukurdan çıkanlar “Selamet” bir yere dökülürdü. Bazen de hela çukuru çok derin kazılmış olur, boku ayıklamak için hela çukuruna daha önce oraya düşmüş olan çocuklar sarkıtılırdı.
Çocukluğumda
hiç hela çukuru ayıklamadım, ancak dayımın evinin avlusunda bulunan kuyunun
taşlarını ayıkladığımı hatırlıyorum. Kuyunun çeperi çay taşıyla örülürdü ve
baharda bu taşların bazıları kuyunun dibine düşerdi. Güze doğru yağışlar
azalınca, beline urgan bağlanan bir çocuk kuyunun dibine sarkıtılır, o da
dipteki, çay taşlarını düşen yerlere yeniden yerleştirirdi.
Ne köylerde ne de şehirlerde lağım, kanalizasyon ne de su sistemi yoktu.
YER ALTINA İNEN LAĞIMLAR
Modern
zamanlar, buharlı sanayinin yanı sıra, İngiltere ve Fransa başta olmak üzere,
şehrin bütün kanalizasyonunu toplamak ve akıtmak için şehirlerin altlarına
lağımların yapılmasıyla başlar.
Paris
lağımları Fransız Klasik yazarlarının da roman konuları arasına girmiştir.
Fransa,
İkinci Dünya Savaşı’nda faşist ordular tarafından işgal edildiğinde, Fransız
direnişçileri direnişi yer altına indirmişlerdir. Yer altı “Paris lağımlarıdır.”
Fransız
direnişi bilinen ve kısa adıyla “La Resistance-Rezistans”, Paris başta olmak
üzere 19. yüzyılda yapılmış olan ve bir yeraltı örümcek ağını andıran
kanalizasyonlarda başlamış, örgütlenmiş ve başarıya ulaşmıştır.
Rezistans
kelimesi Fransızların siyasi jargona kazandırdıkları şanlı bir kelimedir.
Bugün
Paris kanalizasyon sisteminin bir kısmı Paris Kanalizasyon Müzesi olarak
açıktır.
Rezistans saflarında yer alanlar temizlik-pislik derdinde değildiler.
PARİS LAĞIMLARINDAKİ BESNİLİ MANUŞYAN
1
Eylül 1906 tarihinde Adıyaman-Besni’de doğan Minas Manuşyan, 1915 yılında
Ermeni Deportasyonu (Tehcir) ile Suriye’ye gönderilir. Burada bir yetimhanede
kalır.
Daha
sonra Fransa’ya gider.
Louis Aragon 1955'te, Manuşyan ve
grubuna ithafen Kızıl Afiş şiirini yazar, Leo Ferre ise bu şiiri 1959'da
besteler.
Besnili Manuşyan ve yoldaşları,
insanlığın kirlenen onurunu Paris Lağımlarına sığınarak temizler.
TUVALET SONRASI TEMİZLİK
Büyük Halkbilimcimiz Pertev Naili Boratav’ın Toroslarda yapmış olduğu bir geziden gözlemlerini aktarıyorum.
“Torosların dağ köylerinden birisine giden Pertev Hoca köyün okulunu da ziyaret eder ve öğretmenle sohbet eder. Konu okulun tuvaletlerinin sık sık tıkanması ve taşmasına gelir. Öğretmen her seferinde tıkanan tuvaletleri ayıklatır. Okul tuvaletlerinde su da bulunmaktadır. Ancak tıkanmanın önüne bir türlü geçemez.
Tuvaletleri ayıklarken lağımdan küçük yassı taşlar
çıkmaktadır.
Su bulunmasına rağmen çocukların neden suyu
kullanmayıp da küçük yassı taşlarla silindiğini bir türlü anlayamayan
öğretmenin derdini Pertev Hocam anlar.
Çocuklar su ile temizlenmek yerine taş ile silinirler.
Zira ta Orta Asya’dan getirdiğimiz anlayışla suya
yüklenen kutsiyet devam etmektedir. Su azizdir ve asla kirletilmez.”
Öğretmen bunu duyunca çözüm de gelir.
Köylerde el-yüz yıkanan, banyo yapılan su evin dışında selamet bir yere dökülürdü.
KİRKOR CEYHAN’IN ZARA’SINDA TEMİZLİK
Zaralı Simon (Sığı) Ustanın, 29 Ekim 1926, Zara doğumlu oğlu Kirkor, çocukluğunun Zara’sındaki tuvalet ihtiyacını gidermeyi anlatıyor:
“O zamanlar kasabamızda (Zara, rb) pek apteshane yoktu. Evin büyük erkekleri erken kalkar, Kızılırmak kenarına iner, taharetlenirdi. Evdeki eksik etek kadın kız taifesi içerlerde, ahırlarda ihtiyaçlarını giderir, ya karanlık bastığında kürekle çöplüğe atarlar ya da hayvan mayısına karıştırır, yazın da tezek yaparlardı.
Geriye kalan bizim gibi gıldır gücükler de kapının hemen önündeki çöplüklerde kuşak açarlardı. Örneğin ben, sıkıntısız oturur, hangi taşı tutsam, hangi ağaç parçasını elime geçirsem silinirdim. Yaz gelip de inadına sıcaklar bastırınca, çöplüklerin kokusundan geçilmezdi. Hele yağışın kesildiği gün dönümünden sonra tezek çıkarma mevsimi gelince, kokudan mahalle sakinlerinin genzi yanar, gözleri yaşarırdı. Tezeği çıplak ayakla, gözleri bağlı çiğneyen kadınların iflahı kesilirdi. Gözleri trahomlular gibi kan çanağına döner, çapaktan haftalarca kapanır, zamanla açılsa da, çoğunlukla gözlerde arıza kalırdı.” [1]
BİZİM KÖY’ÜN HELALARI
Mahmut Makal ilk görev yeri olan köyü anlattığı “Bizim Köy” romanında köyün helalarından da söz eder.
“Helalar Üstüne
Köydeki helalar üstüne güler misin ağlar mısın?
Evler avlusuz olduğu için, helalar evlerden oldukça uzağa yapılmıştır. Bir
bakıma iyi.
Köy, biraz bayır üstüne kurulduğundan, helalar daha aşağılara düşer. Büyük
küçük, erkek kadın, aynı helaya gider.
Ama hela deyince, aklınıza dört başı mamur yerler gelmesin sakın! Bir çukur
kazılmış, çevresine iki sıra yalınkat taş dizilmiş… İşte o kadar! İçeri girenin
diz kapağından yukarısı açıkta kalır. Eline ibriği alarak helaya giren kadın ve
kızların seyrine doyamıyor delikanlılar. Hele evler yüksekte, helalar alçakta
olduğu için, her şey ayan beyan seyrediliyor evlerden.
Köye yeni geldiğim sıralarda, sabahleyin tan yeri ağarmadan ayakyoluna
çıkar, karanlık basmadan bir daha semtine uğramazdım. Şimdi alıştım artık, ben
de herkes gibi, elime ibriği alıp, bir sürü insanın ortasından güpegündüz geçip
gidiyorum.
İnsan, alışan bir yaratık…
Bizim hela dört evin malıymış, bir de biz katıldık, etti beş. Bir gün, ta
dibine gidince farkına vardım, meğer içerde bir kadın yok muymuş? Utancımdan ne
yapacağımı şaşırdım. Herkes güldü bu hale. Ben içimden ağladım.”[2]
Helaya gireni herkes görüyor olsa da, kimse helaya ibriksiz gitmiyor.
ÇORUM’DA LAĞIM TEMİZLİĞİ
Çocukluğumun Çorum’unda iyi çalışan bir kanalizasyon sistemi yoktu.
18 yaşıma kadar barındığım Çorum Yetiştirme Yurdunun
kanalizasyonu sık sık tıkanır, taşar ve çok büyük sorunlar yaşanırdı.
Böyle durumlarda yurt idaresi beş metreyi bulan dar
bir beton kuyunun içine, biz diyelim “Lağım kuyusuna” önce küçük çocukları
sarkıtır ve onlar lağım borusunu tıkayan akıl almaz tıkayıcıları temizler ve
yukarı çıkarırlardı.
O dar beton kuyunun, lağım çukurunun içine girmeyen
çok az çocuk vardır.
Lağım hala açılmamışsa, yurt idaresi son çare olarak
belediye itfaiyesini çağırırdı.
Hitit topraklarında Hititlerden bile daha geride bunlar yaşanıyordu.
İSVİÇRE DAHA TEMİZ YIKAR
Yazıldığı yıllarda en çok okunanlar arasında olan İsviçre Daha Temiz Yıkar kitabı modern dünyanın taşmış lağım sistemini anlatıyor aslında.
“Dev para ırmakları, kıyılarında büyük kazançlar bırakarak Helvet Emirliğini (İsviçre, rb) suluyorlar. Bankalar arası hareketleri düzenleyen Zürih takas odasının işlem hacmi, her gün yaklaşık 100 milyar İsviçre Frangına ulaşıyor.
Emirlik topraklarını (İsviçre, rb) besleyen para dalgası üç tür para
getirir: Olağan ve yasaya uygun işlemlerin ürünü temiz para; Fransız, İtalyan,
Alman, İskandinav yönetici sınıflarının vergi kaçağının ya da çok sayıda üçüncü
dünya ülkesi yöneticisinin uyguladığı para kaçırmanın ürünü gri para; son
olarak, en önemlisi kara para ya da kirli para. İsviçre emirleri, her yıl,
uluslararası uyuşturucu, silah ticareti ve öbür caniyane faaliyet şebekelerinin
kazancı olan milyarlarca doları toplarlar-gizlerler, ‘Yıkarlar’ ve yeniden
yatırırlar.”[3]
SATILMIŞ ABİ DAHA BEYAZ YIKAR
Söz konusu Ankara Tren Garı gibi bir yerin umumi tuvaletinin temizliği ise, Satılmış Abi’den daha iyi temizleyen yoktur.
Satılmış Abi, sizi adeta tuvalete davet eder, “Gir
içeri, rahatla” der gibidir.
Tuvalet ücreti değildir mesele. İçeri girersiniz,
alaturka ve alafranga bütün tuvaletler, pisuarlar, lavabolar, ıslak zemin,
duvarlar her yer tertemizdir.
Tren saatlerim denk geldiğinde mutlaka Satılmış Abi’ye
uğrarım. Hal hatır sorarım.
Benim de tuvalet ihtiyacım olduğunu düşünerek, beni
turnikeden ücretsiz geçirmek ister.
İhtiyacım olsa bile parasız asla geçmem.
Yetmez, hemen yandaki berberde tıraş torpili bile yapmak
ister.
 |
| Satılmış Abinin aklamadığı-temizlediği 20 TL kağıt paralar |
Ama Satılmış Abi tuvaleti değil, asıl ona verilen paraları temizler. Şaşırırsınız bu duruma. Akşama kadar belki de bin adet 5-10 ve 20 TL kağıt para Satılmış Abinin elinden geçer. Ama o kağıt paraların hiçbir tanesi bile temizlenmeden, ütülenmeden istif edilmez.
“Neden” diye soracak olursanız, “Böyle daha iyi değil mi?” karşılığını alırısınız. Ben soracak oldum, karşılığını bu şekilde aldım. Sustum.
Kolonya kağıt paranın mürekkebini bozduğu için
Satılmış Abi çamaşır suyu kullanıyor.
Baca temizleyicilerinde bulunan bir ruh hali vardır Satılmış Abide. Hizmet ve Huzur.
Lağım temizleyicilerinde bulunan bir gizem vardır
Satılmış Abinin gülümseme ile hüzün arasında gezinen çehresinde.
…/…
Yalçın Küçük’ten bir “Satılmış” aktarımı:
“ODTÜ’de öğrenci gösterileri başlar. Öğrenciler rektörlüğe doğru yürüyüşe geçerler. Yalçın Küçük ve diğer öğretim elamanları yemek arasında yemekhanedelerdir.
Onlara hizmet eden, komilik yapan Satılmış efendide bir heyecan, bir
sıkıntı ve isyana-itiraza benzer bir hareket gözlerler.
SATILMIŞ REKTÖR
…/…
Satılmış Abiyi yaptığı hizmetten dolayı kimse takdir etmiyor. Aferin, diyen de yok, ne yapıyorsun, diye soran da. Bunun bir karşılığı olmalı mı ki, diye soruyor olmalı Satılmış Abi. Cevabını da bulmuş olmalı kendi dünyasında.
Japon aktör Koji Yakusho’nun “Mükemmel Günler-The Perfect Days”[4] filminde canlandırdığı Hirayama karakteri, Tokyo Umumi Tuvaletlerini gönüllü olarak temizlemek için sabah gün doğmadan çıktığı evine akşam gün battıktan sonra döner.
Hirayama için o günler filmin adında da saklı olan “Mükemmel Günler-The Perfect Days” yerine geçer. Hirayama’nın yüzünde film boyunca hep bir Satılmış Abi gülümsemesi sezilir.
Ne ki Satılmış Abiyi görüp de Hirayama ile karşılaştırmak gerekir.
Muhabbetle,
Nikomedya, 23 Eylül 2026
İzleme önerisi:
MÜKEMMEL GÜNLER
WIM WENDERS yapımı
[1] Seferberlik
Türküleriyle Büyüdüm-Kirkor Ceyhan-Aras Yayıncılık-2008 Eylül Üçüncü
Baskı-s.11-1
[2] Bizim
Köy-Mahmut Makal-Literatür Yayınları-2017 Eylül-Altıncı Basım-s.64
[3] İsviçre
Daha Temiz Yıkar-Jean Ziegler-Çeviri: Zafer Üskül-Afa Yayınları-1990
Mayıs-Birinci Baskı-s.15
[4] Mükemmel
Günler-Alman-Japon Ortak Yapımı-Yönetmen: Wim Wnders-Oyuncu: Koji Yakusho
