SİTTE-İ SEVR, KAPIYI ÇEVİR

18 Nisan’da geçen sene yazdık ve o gün için “Avrul Beş”, dedik ve devamında “kork Avrul’ un beşinden, öküzü ayırır eşinden”, demiştik. 

O gün tam da bu sözü doğrular bir gün yaşamıştık batı bölgelerimizde, dışarıda hava sıcaklığı 1 dereceye kadar düşmüştü.

Doğu bölgelerimizde ise, şiddetli kar fırtınaları görülmüştü. 

Belki de Anadolu’nun bazı yerlerinde, yüksek yaylalarda “eşlerinden ayrılan öküzler” donup kalarak ölmüştü.

Belki de eşlerinden ayrılan öküzler geri gelmediler ağıllara.

Pekâlâ bu eşlerinden ayrılan öküzler nereye gittiler?

Halk Takvimi ona da bir cevap veriyor ve

El Cevap:

21 Nisan “Sitte-i Sevr”, yani “Boğanın Altısı”, yani “Altı Öküz Günü.”

Yani?

Yani, 21 Nisan gecesi güneş Kuzey Yarımküre’ de boğa burcuna giriyor ve altı gün devam eden şiddetli soğuklar ve fırtınalar yaşanıyor.

Burada boğa, şu bizim bildiğimiz, yani Avrul’ un beşinde eşinden ayrılıp kaybolan öküzdür, başka bir şey aramayın.

Bak şu eşinden ayrılan öküze, şimdi de “Sitte –i Sevr”, diyerek yani “altı öküz günü”, diyerek bize yine soğuk hava üfürecek.

Bizi, Yurt Gezginlerini, bu hafta sonunda Hattuşa’ da 21 Nisan, Cumartesi günü karşılayacak “o karla karışık hava” işte yine o eşinden ayrılıp kaybolan öküz tarafından yaratılacak ve 26 Nisan tarihine kadar altı gün sürecek.

***//***

O gün, yani 18 Nisan günü, yani Avrul Beş için bir halk sözü söylemiştik "kork Avrul’ un beşinden, öküzü ayırır eşinden.”

Pekala bugün için yani 20 Nisan gecesi için, yani “Sitte-i Sevr” için halkımızın söylediği bir şey yok mu?

 Olmaz olur mu, var elbette. Hemen birkaç tanesini sıralayalım öyleyse.

“Sitte-i sevr, kapıyı çevir”

“Sitte-i sevr, odunu devir”

“Sitte-i sevr, her saati bir devir”

 ***//***

Öküz ile işimiz bitmedi daha.

Latinler öküze ”tauri – taurus”, diyorlar. Geçen sene İstanbul‘ un Taşları gezilerimizde bugünkü Beyazıt Meydanı’nın adının Doğu Roma – Bizans döneminde  “Forum Tauri”, yani “Öküz Meydanı”, yani Boğa Meydanı olduğunu anlatmıştık.

Bizim bugün Toros Dağları için kullandığımız  “Toros” kelimesi de “taurus – tauri” kelimesinden gelir. Bu sene Şubat ayında Çatal Höyük’ e gittiğimizde gördük, köy evlerinin duvarlarına neolitik dönemde, resmedilen Torosları, duvarlara gömülü boynuzlu boğa başlarını ve İvriz’ de Torosların uzantısı Bolkarlar’ı.

Kışın kar fırtınaları, yazın ise deli fırtınalar ve yağmurlar eser Toroslar’ dan kuzeye, Konya bozkırına.

20 Nisan, Cuma günü yola düşüp gideceğiz ve göreceğiz, Hititlerde öküz yani boğa tanrısal bir simgedir ve tanrıların başlarına geçirdikleri  miğferlerde ayırt edici özellik olarak hep “boynuz kıvrımları” bulunur.

Bu boynuzlar, boğanın boynuzlarıdır.

Araplar ise öküz için, “sevr”, diyorlar.

Sevr, yani öküz, Arapça’ da ne anlama geliyor acaba?

Arapça’ da öküzün, yani sevr’ in anlamını aradığımızda, karşımıza “reis” kelimesi” çıkıyor.

Buradan, yani reis kelimesinden bu hafta sonu bizim konumuz olan “Hititlere” gelecek olursak, reis karşımıza kral olarak çıkacak.

***//***

Lafı çok uzattık, ama laf lafı açıyor.

Madem ki 21 Nisan “sitte-i sevr” ve biz “sevr’ in” ne olduğunu öğrendik, o halde “sitte” , ne demek?

 Sitte, Arapça bir kelime ve Türkçe karşılığı “altı”, demektir.

Arami, Arabi ve Kürdi halklarda ve onlardan Anadolu halklarına geçen bir şekilde, doğan özellikle kız çocuklarının isimleri bazen onlara verilen numara ile belirlenir ve biz kız çocuklarını ve daha sonra yetişkin kadınları hep bu numaralarla çağırırız.

Örneğin, aile ikinci çocuğuna, “ikinci” anlamına gelen “Saniye” adını verir. Saniye‘nin buradaki anlamı “bir zaman dilimi”, değildir, ikinci gelen, sonradan gelen, ikinci, demektir.

Buradan hareketle, biz tarih kitaplarına II. Mahmut yazarız ve onu İKİNCİ MAHMUT olarak okuruz. Ama eğer Mahmut’un ikinci olduğunu bilirsek, ona “Mahmud-i Sani” , diyebiliriz, hanedanın ve saray tarihçilerinin dediği gibi.

Örneğin, yine

Aile dördüncü kız çocuğuna, bu anlama gelen “Rabia” adını verir.

Benzer şekilde, bizim IV. Murat olarak yazıp okuduğumuz sultanın hanedandaki adı  “Murad-i Rabi” olarak bilinir.

Gelelim yine, “sitte”, yani altı kelimesine, yani bugüne.

“Sitte” kelimesi de çok çocuklu ailelerde, altıncı çocuğa ve diğer isimlerde “Saniye – Rabia” olduğu gibi, altıncı ve hep kız çocuğuna verilir.

Biz “sitte” kelimesini “sitey” olarak okuruz ve Güney Doğu‘ da çok rastlanan bir kız / kadın ismidir.

***//***

Bir de “sitt – sitti – sittin sene” kelimeleri ve “Sitte-i Vilayet” diye bir tamlama var, bunları bir başka yazımıza  bırakalım.

***//***

21 Nisan gecesi “Boğa Burcu’na” girenlerden, yani “ben tipik bir boğayım”, diyenlerden biraz aman dileyelim, hafta sonunda yağıp gürlemenize biraz ara verin.

Bahar hepinizin baharı olsun.

Muhabbetle,

Recep Babayiğit

Erbain & Zemheri

Erbain & Zemheri

Eskiler isim koyarken  çok farklı yollar izlermiş.

Türklerde ve uzak Asya toplumlarında yeni doğan çocuğa isimleri hep bilge kişiler, bilici, geleceği görebilen ve çocuğun ne olacağını nasıl olacağını bilen ulu kişiler verirmiş.

Verilen isimler çok da isabetli olurmuş ki, eskiler ismi ile özdeş, adı gibi sanı olanlara “ismi ile müsemma” derlerdi.

Bugün artık herkes istediği adı çocuğuna hatta, kedisine, köpeğine bile veriyor.

Devrim, diyor mesela çocuğuna, Deniz, diyor. Ama, kendisi bile devrime inanmıyor.

Türklerde isim koyma işine sonra yine geliriz ya da bir sohbetimizde konuşuruz.

Araplarla ilk temastan sonra, kültür ve devlet işlerinden başlayarak, günümüze çocuk isimlerinde de Arap etkisi  görülmeye başladı.

Osmanlı’nın kurucusu aslında bir Türk ve adı Otman ya da Ataman iken, Arapça Osman oldu bu isim.

Kızlarımızın adı hep Elif, diye çağrılır oldu.

Bir, ilk, birinci, demek.

Arap alfabesinin ilk harfidir, bir rakamı olarak da kullanılır.

İlk sırada olduğu için, Allah adı yerine de geçer.

Yunus’taki Elif, Allah adına söylenir.

İncecikten bir kar yağar, tozar elif elif, diye.

Yunus  konusunu da sonra  konuşuruz.

Bizim Şerife’nin halasının kızı Saniye kardeşimiz var. Saniye “ikinci” demektir.

Duyan herkes,  böyle isim olur mu, der, saniyeyi bir zaman kavramı sanır.

Saniye  muhtemelen ailenin ikinci  çocuğudur.

Bizim sosyalizm tarihimizde kara bir gün vardır, 28 Kanun-i Sani, yani ikinci kanun, yani 28 Şubat, Mustafa Suphi ve yoldaşlarının katli günüdür.

Nasıl ki Rabia, dördüncü  ve doğan dördüncü  çocuğa dördüncü anlamında “rabia”, deniyorsa.

Murabba da kare demektir.

Rabia, murabba, erbain hep aynı kökten gelir.

Erbain “kırk, kırkıncı” demektir.

Aslında dünya takvimleri  hep birbirinin aynısıdır ve bizim bölgemizin takvim geleneği  ta Sümerlere dayanır.

Halk takviminde 22 Aralık – 31 Ocak zemheri ise, Şii takviminde bu dönem Erbain’dir.

İkisinde de geçen süre  kırk gündür.

22 Aralık, yani, 21 Aralık’ tan sonraya, yani gün dönümünden sonraya gelen günden başlayan kırk gün zemheriyi, soğuk, kara soğukları anlatır.

Erbain, bu toprakların geleneği değildir. 

Ama, ciğerimizi yakar.

Muharrem ayının 10. Günü, yani aşura günü, yani Hüseyin ve yanındakilerin katledilişi ile başlayan ve kırk gün süren yas günlerine Şii dünyası  “ erbain “ , der.

Dünyanın en kalabalık, yas törenleri yapılır.

Milyonlarca insan, dünyanın dört bir yanından Kerbela’ya gelir. İran’ dan gelenler, kırk gün önce yola çıkar, kırkıncı gün Kerbela’da olurlar.

Ben de bir keresinde tesadüfen, erbain günlerinde  Kerbela’da bulunmuştum.

Öte yandan, erbain, yani kırk, tasavvufta ve sufilikte, hatta  bütün dinlerde  çile çekme anlamına da gelir.

Dervişlerin kırk gün çile çekmesi, kırk gün halvete girmesi, insanı kâmil olma yolunda hamlıktan kurtulması için adımlardan birisi olan bu dönem “erbain” olarak adlandırılır.

Ve lakin bir de bizim bir şairimiz  vardır. “Türk şiirinin süvarisi”, olarak adlandırılır.

İsmet Özel, şimdilerde ve uzun yıllardır farklı, islami – şeriatçı, Türkçü, yollara  savrulsa da, 68 kuşağı ve ben 78 kuşağından bazıları, şairi hep “erbain” ile biliriz.

Erbain, şair  İsmet Özel’ in kırk yaşına kadar  yazmış olduğu şiirlerini topladığı  kitabın adıdır.

Bana göre muhteşemdir ve Türk şiirinin süvarisi olmayı  bu şiirleri ile fazlasıyla  hak eder.

Benim hala ezberimdedir, baş ucu kitabım ve kendi sesinden baş ucu kasetimdir.

O halde, onun bu kitapta en bilinen, en ezbere bilinen bir şiirine, “amentü”  ne dersiniz ?

Bir de selam olsun “zemheri ayında gül isteyenlere”.

Muhabbetle,

Recep Babayiğit, Gebze, 21.12.2017

amentü

İnsan eşref-i mahlûkattır derdi babam bu sözün sözler içinde bir yeri vardı ama bir eylül günü bilek damarlarımı kestiğim zaman bu söz asıl anlamını kavradı geçti çıvgınların, çıbanların, reklamların arasından geçti tarih denilen tamahkâr tüccarı kararmış rakamların yarıklarından sızarak bu söz yüreğime kadar alçaldı damar kesildi, kandır akacak ama kan kesilince damardan sıcak sımsıcak kelimeler boşandı aşk için karnıma ve göğsüme ölüm için yüreğime sürdüğüm eczâ uçtu birden aşk ve ölüm bana yeniden su ve ateş ve toprak yeniden yorumlandı. Dilce susup bedence konuşulan bir çağda biliyorum kolay anlaşılmayacak kanatları kara fücur çiçekleri açmış olan dünyanın yanık yağda boğulan yapıların arasında delirmek hakkını elde bulundurmak rahma çağdaş terimlerle yanaşmak için bana deha değil belgeler gerekli kanıtlar, ifadeler, resmi mühür ve imza gençken peş peşe kaç gece yıllarca acıyan, yumuşak yerlerime yaslanıp uçardım bilmezdim neden bazı saatler alaturka vakitlere ayarlı neden karpuz sergilerinde lüküs yanar yazgı desem kötü bir şey dokunmuş olurdu sanki dudaklarıma Tokat aklıma bile gelmezdi babam on beşli olmasa. Meyan kökü kazarmış babam kırlarda ben o yaşta koltuğumda kitaplar işaret parmağımda zincir, cebimde sedef çakı cebimde kırlangıçlar çılgınlık sayfaları kafamda yasak düşünceler, Gide mesela. Kar yağarken kirlenen bir şeydi benim yüzüm her sevinç nöbetinde kusmak sunuldu bana gecenin anlamı tıkansın diye ıslık çalar resimli bir kitaptan çalardım hayatımı oysa her gün merkep kiralayıp da kazılan kökleri Forbes firmasına satan babamdı. Budur işte bir daha korkmamak için korkmaz görünen korku işte şehirleri bayındır gösteren yalan işte mevsimlerin değiştiği yerde buharlaşan kelepçeler, sürgünler, gençlik acılarıyla güç bela kurduğum cümle işte bu; ten kaygusu yüklü ağır bir haç taşımaktan tenimin olanca ağırlığı yok oldu. Solgun evler, ölü bir dağ, iyice solmuş dudak bile bir bir çınlayan ihtilal haberidir ve gecenin gümüş ipliklerden işlenmiş oluşu nisan ayları gelince vücudu hafifletir şahlanan grevler içinde kahkahalarım küstah bakışlarım beyaz bulutlara karşı obur marşlara ayarlanmak hevesindeki sesim gider şehre ve şaraba yaltaklanarak biraz ağlayabilmek için fotoğraflar çektirir babam seferberlikte mekkâredir. İnsanın gölgesiyle tanımlandığı bir çağda marşlara düşer belki birkaç şey açıklamak belki ruhların gölgesi düşer de marşlara mümkün olur babamı varlık sancısıyla çağırmak: Ezan sesi duyulmuyor Haç dikilmiş minbere Kâfir Yunan bayrak asmış Camilere, her yere Öyle ise gel kardeşim Hep verelim elele Patlatalım bombaları Çanlar sussun her yerde Çanlar sustu ve fakat binlerce yılın yabancısı bir ses değdi minarelere:Tanrı uludur Tanrı uludur polistir babam Cumhuriyetin bir kuludur bense anlamış değilim böyle maceralardan ne Godiva geçer yoldan, ne bir kimse kör olur yalnız coşkunluğu karşısında içlendiğim şadırvan nüfus cüzdanımda tuhaf ekmek damgası durur benim işim bulutlar arşınlamak gün boyu etin ıslak tadına doğru yavaş yavaş uyanmak çocuk kemiklerinden yelkenler yapıp hırsız cenazelerine bine bine temiz döşeklerin ürpertisinden çeşme korkak dualarından cibinlikler kurarak dokunduğum banknotlardan tiksinmeyi itiraz nakışsız yaşamakları silâhlanmak sanarak çıkardım boğaza tıkanan lokmanın hartasını çıkınımda güneşler halka dağıtmak için halkı suvarmak bin saçlarımda bin ırmak ıhtırdım caddeleri meğer ki mezarlarmış hazırmış zaten duvar sıkılmış bir yumruğa fly Pan-Am drink Coca-Cola Tutun ve yüzleştirin hayatları biri kör batakların çırpınışında kutsal biri serkeş ama oldukça da haklı. Ölümler ölümlere ulanmakta ustadır hayatsa bir başka hayata karşı. Orada aşk ve çocuk birbirine katışmaz nasıl katışmıyorsa başaklara ağustos sıcağı kendi tehlikesi peşinden gider insan putların dahi damarından aktığı güne kadar sürdürür yorucu kovalamacayı. Hanidir görklü dünya dünyalar içre doğan? Nerde, hangi yöremizde zihnin tunç surlardan berkitilmiş ülkesi ağzı bayat suyla çalkanmış çocuğa rahim olan parti broşürleri yoksa kafiyeler mi? Hangi cisimdir açıkça bilmek isterim takvim yapraklarının arasını dolduran nedir o katı şey ki gücü gönlün dağdağasını durultacak? Hayat dört şeyle kaimdir, derdi babam su ve ateş ve toprak. Ve rüzgâr. ona kendimi sonradan ben ekledim pişirilmiş çamurun zifiri korkusunu ham yüreğin pütürlerini geçtim gövdemi alemlere zerkederek varoldum kayrasıyla Varedenin eşref-i mahlûkat nedir bildim. (1974) İsmet Özel