TOPAL SİPSİDEN, TOPAL HOCAYA

Cazcılar-Fikret Mualla

Bizim coğrafyamızda çeşitli nedenlerle ayağında veya elinde-kolunda sakatlık olanların sayısı oldukça yüksektir.

Sakatlık doğuştan olduğu gibi, çocuk felci, iş kazası, bir yerden düşme, göçük altında kalma, silahla yaralanma, savaşta yaralanma vb. nedenlerle sonradan da olabiliyor.

Ayağında sakatlık olanlara, yaygın olarak “Topal” derken, eski zamanlarda “Aksak” diyorduk.

Elinde veya kolunda sakatlık olanlara ise “Çolak” diyorduk.

Sakat yerine kullanılan “Engelli” kelimesi sakatlık durumunu biraz yumuşatıyor gibi görünse de halkımız pek kullanmıyor.

Halkımız ayağı sakat olana “Topal”, eli veya kolu sakat olana ise “Çolak” diyor, hiçbir art niyet olmadan ve kimseyi aşağılamadan.

Öyle ki, hiç aşağılık duygusu taşımadan, kendisine “Topal-Topaloğlu” ve hatta bir Yurt Gezisinde Alucra’da rastladığımız gibi “Aztopal” soyadını bile alıyor.

Müzisyen Mustafa ve Birol Topaloğlu bu soyadını taşımaktan gurur duyuyorlar olmalılar, aksi halde değiştirebilirlerdi.

Kırkpınar’ın efsane başpehlivanlarından birisi de Çolak Mümin’dir.

Soyadı “Çolak-Çolakzade-Çolakoğlu” olan çok sayıda ünlü insan vardır.

Soyadı “Topal-Topaloğlu” veya “Çolak-Çolakoğlu” olmayıp da, bu durumlarını sonradan bir lakap olarak üzerinde taşıyanların sayısı da azımsanamayacak kadar çoktur.

Bu lakaplar bazılarının üzerinde durmuş, oturmuş, onlarla özdeş hale gelmişken, bazılarında hiç söylenmez olmuştur.

Fikret Mualla sonradan topal olmasına rağmen, hiçbir zaman Topal Fikret olarak anılmamıştır.

Sonradan sakatlanan Timur ise hepimizin bildiği “Aksak Timur”, Rusların ve batılıların demesiyle, aynı anlama gelmek üzere “Tamerlena” olmuştur.

Kurtuluş Savaşı tarihinden bildiğimiz Topal Osman ise Balkan Savaşları sırasında dizinden almış olduğu kurşun yarasıyla sakat kalarak “Topal Osman” olarak anılmıştır.

Üç telli curanın, kendi demesiyle üç telli kopuzun son temsilcisi Fethiyeli Ramazan Güngör de çalıştığı inşaattan düşerek sakat kaldığında, yöre halkı ona Topal Ramazan, diye seslenmeye başladı ve o da bu lakabı üzerine aldı, ancak soyadı olarak almadı.

FİKRET MUALLA

1903 yılında İstanbul'un Moda semtinde, Bahariye alt-semtinde, Bakla Tarlası Mahallesinde doğdu. Babası, Düyun-u Umumiye ikinci müdürü Ekrem Bey (Mehmet Ekrem Mualla Saygı) annesi Emine Nevber Hanım idi. Kız çocuk bekledikleri için önceden Mualla adını belirlemişlerdi, bebek erkek olunca, babasının Tevfik Fikret sevgisi yüzünden Fikret adı eklendi. Çocukluk ve gençlik yılları Kadıköy, Bahariye çevresinde geçti. Saint Joseph ve Galatasaray liselerinde öğrenim gördü. Yatılı olarak Galatasaray Lisesi'ne verilmesinin sebebinin, kendisini derslerine çalışmaktan alıkoyan futbol tutkusu olduğu rivayet edilir. Futbolcu dayısı Hikmet Topuzer'in etkisi ile futbola çok düşkündü. 12 yaşında, Galatasaray Lisesi'nde futbol oynarken bir kaza sonucu sağ ayağının kırılması ve topal kalması ile büyük bir sarsıntı geçirdi. Çok düşkün olduğu annesinin kaybı ise onda derin izler bırakan ikinci olaydı. Okuldan kaptığı gribi eve taşıması sonucu İspanyol gribine yakalanan annesinin genç yaşta (35) ölümü üzerine Fikret Mualla'nın hayatına suçluluk duygusu egemen oldu. Annesinin ölümünün hemen ardından babasının çok genç birisiyle yeniden evlenmesi de onu çok etkilemişti. Ardından babasının bu genç hanım yerine oğlunun tepki göstermeyeceğini düşündüğü akrabaları Behice Hanım ile evlenmesi de oğlunda benzer öfkeli bir tepki yarattı. Yaşadığı sarsıntılar Fikret Mualla'yı sinirli ve uyumsuz birisi yapmıştı. Babasının evliliğini bir türlü benimseyemeyen Fikret Mualla, 17 yaşında iken Galatasaray Lisesi'ndeki öğrenimini yarıda bırakıp İsviçre'ye mühendislik okuması için gönderildi. Bunu, evden atıldığı şeklinde yorumladı.(Wikipedia)

Fikret Mualla topaldı, ancak kimse onu “Topal” durumu ile anmadı ve öyle bilmiyor. Herkes onun biraz bohem, biraz kaçkın ve isyankar halini biliyor.

O topal haliyle de sanatını yaptı, sanat anlayışından hiç ödün vermedi.

TOPAL RAMAZAN

Fikret Mualla zamanı renkle ölçmüştür, dersek, yöresinde ve müzik dünyasında Topal Ramazan olarak bilinen Fethiyeli Ramazan Güngör ise zamanı müzikle ölçmüştür.

Ramazan Güngör, ilk soyadı olan “Yanatma” soyadını değiştirerek “Güngör” soyadı almış olsa da, sakatlığından sonra doğru dürüst bir “Gün görmediği de” açıkça bilinmektedir.

1949 yılında marangozluk yaparken çatıdan düşerek iki ayağı da sakat kalan Ramazan Güngör soyadını bir daha değiştirerek kendisine “Topal” soyadını almamış; ne pahasına olursa olsun yaşatmaya çalıştığı üç telli curaya ısrarla “Kopuz” demeyi sürdürmüştür.

Ancak sadece üç telli curanın getirdikleri onun geçim sıkıntısını karşılamıyordu.

Fikret Mualla gibi, sanatından taviz vermeme imkanı yoktu.

Üç telli cura kendi doğuş ilkesine aykırı olarak; yöre düğünlerinde ve eğlencelerinde hiç de istemeyerek altı telli müzik aletine dönüşüyordu Topal Ramazan’ın geçim derdinde.

…/…

Anadolu kırsalında insanların sakat kalmasının en büyük nedenlerinden birisi de göçük altında kalmaktan kaynaklıdır.

Ta Hititlerden günümüze kadar gelen toprak damlı evlerin üzerine kış gelmeden killi toprak serilir. Yöreye göre değişen ismiyle bu killi toprağın adı Orta Anadolu’da çorak olarak bilinir.

ÇORAK-ÇORAKLIK-DAM LOĞLAMAK

Çorak ise köyün yakınlarında veya başka bir köyün kırsalında “Çoraklık” veya bazı yerlerde “Killik” denilen yerlerden çıkarılırdı. Çoraklıktan çıkarılan çorak toprak taştan ayrılarak köye getirilir ve damların üzerine serilirdi.

Topak topak olan serili çorak bir tür manuel silindir olan “Loğ” ile ezilir ve sıkıştırılırdı. Loğ dediysek, öyle damın üzerinde bir ileri, bir geri gitmek değildir. Onun da ehli olmalısınız, aksi halde ilk yağmurda damdan evin içine su girer. Sonra ise ıslak, killi damı loğlamak imkansız olurdu.

Adına türküler bile yakmışız, loğ deyince geçilmeyecek kadar güzeldir.

Çıktım dam loğlamaya

İndim yar yollamaya

Yar gedikten aşarken de

Başladım ağlamaya

Dam loğlamak nasıl bir beceri gerektiriyorsa, çoraklıktan çorak almak, çıkarmak da bilgi ve beceri gerektirirdi. Çorağın bir damarı vardır. Araba dolsun diye, rastgele yerden toprağı alıp doldurmak olmazdı.

Daha da önemlisi, zeminden başlayarak çorak alırsanız, gittikçe bir yar oluşur. Yarın üzerindeki toprak ağır gelirse, yar uçar. Çoraklığın toprağı zaten gevşektir.

Yar oluşmaya başladıkça, daha fazla büyümeden, tehlike arz etmeden onu dikkatlice uçurmak gerekir.

İşini ciddiye almayan veya işini bilmeyen köylü farkında olmadan uçan yarın altında kalırdı.

Killi toprak ağırdır. Yar altında kalanın sakat kalma ihtimali yüksektir.

…/…

ÇAMAŞIR KİLİ-BAŞ KİLİ

Damlara serilen killi toprak-çorak, doğada en çok bulunan topraktır. Bu killi topraktan başka yine bu coğrafyada ve belki de Hititlerden bu yana başka tür bir killi toprak daha kullanılıyordu.

Bilimsel adı “Bentonit” olan bu killi toprak, baş ve çamaşır kili olarak ayrılırdı.

Eşeklerin heybelerine doldurdukları çamaşır ve baş kilini harmandan sonra köylere getirip satan çerçiler veya kilciler yolu en çok beklenenler olurdu.

Sabun veya deterjan yoktu.

Köylü banyoda yıkanmak için baş kili, çamaşır için de çamaşır kili alırdı.

En iyi baş veya çamaşır kili hangi köyden çıkar ve hangi çerçi getirir, hepsi bilinirdi.

Çamaşır veya baş kili “Kil ocağı” denilen yerlerden çıkarılırdı.

Bir de, çamaşır ve baş kili dışında özellikle bazı kadınların kendileri için aldıkları ve kendileri dışında kimsenin almaması için çeyiz sandıklarına saklayıp kilitledikleri “Yeme killeri” olurdu. Kadınlar bu kili, çerez gibi yerlerdi.

Kil-toprak yeme alışkanlığı literatürde “Jeofaji” olarak geçer.

Tıbbi jeolog Dr. Eşref Atabey, bu konuda uzmandır. Konu ile ilgili olarak yayımlamış olduğu bir makaleden aşağıdaki bölümü aktarıyorum.

JEOFAJİ

Jeofajia kültürel bir uygulamanın parçası olarak veya ailedeki veya topluluktaki diğer insanların kil ve toprak yemesi pikadan farklıdır. Bunun bir nedeni vardır.

Bazıları kil yediğinde,

• mide sorunlarını iyileştirmeye yardımcı olacağı,

• cildi yumuşatacağı veya cilt tonunu değiştireceği,

• hamilelik sırasında koruyucu faydalar sunacağı,

• toksinleri emerek hastalıkları önleyeceği veya tedavi edeceğine inanırlar.

Jeofajiyi ilk tanımlayan kişi Hipokrat'tır. Diğer erken dönem tıbbi metinleri de mide sorunlarına ve adet kramplarına yardımcı olmak için toprak yeme uygulamasından bahseder. Marco Polo, Kirman şehrinde yaşayanların savaşma eksikliğini toprağın doğasına bağlamıştır. Bölgede çadırda yaşayan bu insanların çadırlarının önüne güçlerini yeniden kazanmaları amacıyla yemeleri için toprak yerleştirilmiştir.

6. ve 17. yüzyıllara ait Avrupa tıp metinleri, kloroz veya bir tür anemi olan “yeşil hastalık” ile ortaya çıkan jeofajiden bahseder. Tarih boyunca jeofajinin daha çok hamile kadınlarda veya kıtlık zamanlarında meydana geldiği kaydedilmiştir.

DÜNYA VE TÜRKİYE’DE JEOFAJİ

Jeofaji, en sık tropik bölgelerde olmasına rağmen, tüm dünyada hala görülmektedir. Bu iklimlerde yaygın olan gıda kaynaklı hastalıklarla ilgili olabilir. Kil ve toprak yeme olayı besinleri yeterince alamayan, gıdaları tüketemeyen yoksul ülke insanlarında görülmektedir. En yaygın kil yeme olayı, bazı Afrika ülkeleri, Haiti’de gözlenmiştir.

Türkiye’de kil ve toprak yeme alışkanlığı, özellikle İç Anadolu Bölgesini içine alan yörelerde, Ankara, Sivas, Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Yozgat, Kırıkkale, Çankırı, Eskişehir’in bazı mahalle ve köylerinde daha yaygındır.

Kil, toksinlerin emilmesine yardımcı olabilir. Gıda zehirlenmesi gibi mide sorunlarını gidermenin bir yolu olarak kil ve toprak yeniyor olabilir.

Bazı kişiler ayrıca kil veya toprağı bulmak için para harcayabilir ve önemli mesafeler kat edebilirler. Belirli bir toprak veya kil türünü bulamamak veya karşılayamamak da sıkıntıya yol açabilir.

Eşref Atabey. 2010. Türkiye’de Kil ve Toprak Yeme Alışkanlığı (jeofajia)-Topraktaki organizmalar (patojenler)-Pekmez Toprağı ve Sağlık’’ MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi,

…/…

Armıdanlı Hagop Mintzuri bize hem kendi Ermeni köyü Armıdan ve çevresinden, Eğin, Kemah, Ovacık, Divriği hem de 19 ve 20. yy İstanbul’undan çok güzel hikayeler anlatırken aynı zamanda eşsiz panoramalar çizer.

“Kil çıkarılan kısımlarda, mavi toprakların üstünde biri koşuyordu yukarı doğru. Kadın olmalıydı. Kil ocaklarından çamaşırda, baş yıkamakta kullanılacak kili çıkarmaya erkek gider mi? Koşan kadının arkasından bir ikincisi daha koştu. Onun da arkasından, az aşağıda çift süren bir rençber öküzlerini durdurup koştu, kadınlara yetişti.”[1]

Kil ocağından kil almakta olan kadının üzerine yar uçar ve kadın toprak altında kalır.

‘Kil Tepesi’nde ne vaaar, ne olmuuuş?’

‘Demircilerin gelini ölmüüüş…Kil Tepesi çökmüş, o da altında kalmış, anladın mı?’

‘Anladııım…Anladııım.’

‘Çıkarmışlaaar, çıkarmışlaaar… Ölmüüüş.’[2]

Kil çıkaran kadın toprak altında kalarak ölmüştür.

Ancak, Mintzuri hikayeyi anlatmaya devam eder.

(…)

‘Neyse, neyse, hepimize geçmiş olsun! Demircilerin gelini Kil Tepesi’nde toprakların altından kurtardık. Katırla eve getirdik, size haber vermeye geldim.’

‘Ne diyorsun abi? Hanginizin dediğine inanalım? Begişlerin Manuk geldi, öldüğünü söyledi. Sende eve getirdiğini söylüyorsun.’

‘Manuk ne bilir! Haberi ben verdim Sartıh’da çift sürenlere. ‘Ölmemiş,’ dedim. Artık bilememkimin yanlış duyduğunu. Bana inanmazsanız, Demircilere gidip gözünüzle görün. Kıl payı kurtuldu. Tam zamanında yetiştik. Yaşayacak ömrü varmış. Yıkıntının çoğu üstüne gelmemişti. Bir de entarisinin eteği dışarıda kalmıştı. Yoksa nerede olduğunu nasıl anlayacaktık?’ [3]

Kil Tepesi’nde, kil ocağında göçük altında kalan Demircilerin gelin toprak altından yara almadan, topal veya çolak kalmadan kurtarılmıştır.

Adı yine Demircilerin Gelindir.

TOPAL HOCA

Babam Cesari Babayiğit, o zamanlar Ankara ili, Delice ilçesine bağlı Bozköy’de kendi ailesi için köyün ortak merası olan ve köylülerin “Hozalık”[4] dediği yüksekçe bir yere ev yapar. Köylüyü ve muhtarı da karşısına alan babam zaman zaman karakolluk da olur.

Bütün köyün evlerinin temel ve zemin katları Hozalık Tepesi’nden, köylülerin demesiyle kısaca Hozalık’ta bulunan taş ocaklarından sökülen bir tür kireç taşından yapılırdı.

Babam da evinin zemin katını bu taşlarla yaptırmıştı.

Ev yapacak köylü Hozalığa gider, kendince bir ocak belirler ve damarını bulunca, taşlarını sökerdi. O nedenle Hozalık uzaktan delik deşik görünürdü.

Babam evini yapıp bitirmiş olmasına rağmen, taş sökmeye devam ediyordu.

İlk zamanlar kaçak ve geceleri gemici fenerinin ışığında yaptığı taş sökme işini, evini yapıp bitirdikten sonra gündüzleri de yapıyordu.

Yükselen ev arkada kalan taş ocağını ve orada yapılan işleri perdeliyordu.

Onca çıkarılmış taş vardı ocaklıkta. Ev de yapılıp bitmişti. Babam neden ve ne için hala taş söküyordu, anlayamıyordum.

Babam söktüğü taşları köylüye de satamazdı, zira isteyen herkes Hozalık’tan istediği kadar taş sökebilirdi.

Soramıyordum, ama anlıyordum bunun nedenini. Köy imamı olmasına rağmen ve yaşadığı köyün imam açığı olmasına rağmen imamlık yapmayan babam, sıkıntısından, kabına sığmayan enerjisini boşaltma ihtiyacından, en içli ve yanık türkülerini taş sökerken söylediğinin farkında olduğundan ve günde en az beş demlik demli çayı en keyifle taş sökerken içtiği için taş sökmeye devam ederdi. 

O gün, 1978 yılı, yaz aylarından birinde, köyden Galleş Haydar da babamın yanına gelir ve yanında bir başkasını çalıştırma ihtiyacı yokken, Galleş Haydar da taş ocağında çalışmaya başlar.

Ancak Galleş Haydar’ın ocakta çalışmasının amacı, babama dönerek “Hoca öyle sökülmez, manilya (Manivela), çivi, balloz (Balyoz) böyle kullanılır” diye gösteriş yapmaktı.

Taş ocaklarında da kil ocaklarında olduğu gibi yar oluşur. Toprağı dikkatli açmazsan, yar hemen uçar ve altında kalırsın. O nedenle oluşan yarın üstündeki toprağı kontrollü bir şekilde uçurmak gerekir.

Galleş Haydar’ın son kazmasıyla yüksekçe oluşan yar uçar.

Babam Cesari Hoca ve Galleş Haydar uçan yarın altında, toprak altında kalırlar.

Babam beline kadar toprağın içinde ve bilinci açıktır. Eve seslenir.

Evden koşup gelen kardeşlerim ve üvey annem Esme feryat figan bağrışmaya başlarlar.

Köyün orta kesiminde oturan ve feryadı duyan Galleş Haydar’ın eşi ve kardeşleri, daha ne olduğunu anlamadan ellerine geçirdikleri kazma, kürek, yaba vb. ne varsa babamın yüksekte duran evine doğru koşmaya başlar.

Koşanların ilk başta kurtarma amaçlı koştuklarını düşünebilirsiniz. Hayır. Onlar babamın Galleş Haydar’ı çalışması için taş ocağına soktuğunu ve ölmesine neden olduğunu düşünerek, babamı öldürmeye, ondan hesap sormaya koşmaktadırlar.

Diğer komşular ve Galleş Haydar’ın yakınları da göçüğün başına gelirler.

Onlar gelene kadar babam yarı beline kadar gelen toprağın içinden bir sıçrayışla çıkabileceğini düşünerek sıçrar. O sıçrayışla sol bacağı kalçadan çıkar.

Gelenler Galleş Haydar’ı toprak altından salimen çıkarırlar.

Galleş Haydar’ın diğer adı da Kel Haydar’dır ve keldir de. Başından hiç eksik etmediği, kelini kapatan kasketin tepesi görülmektedir.

Gelenler kasketin görünen tepesinden başlarlar göçen toprağı atmaya.

Babam gerekli tedavi ve ameliyatları ihmal eder. Sol ayağı kalçadan topal kalır.

…/…

O olaya kadar adı Cesari Hoca olarak çağrılan babam, o olaydan sonra Topal Hoca olarak çağrılmaya başlar.

Babam kendisinin “Topal Hoca” olarak çağrılmasından hiç yüksünmez, gocunmazdı.

…/…

Tekrar Mintzuri’ye dönelim.

“Bu anlattıklarım, hikaye yazmak için kurgulanmış şeyler değil. Kil Tepesi’nde toprağın altında kalan Demircilerin gelin, benim annemdir. Bana hamileliğinin son ayındaymış. Olaydan yirmi beş gün sonra dünyaya gelmişim.

Olduğu gibi, benim öykümdür bu…”[5]

TOPAL SİPSİ

Ayağı sakatlanan veya kesilen veya ayağı eksik doğanlara “Topal” diyen bu halk hiç de akla gelmeyecek bir şeye, bir müzik aletine de topal der mi?

Sipsi, Nefesli çalgılar grubundan bir Türk halk müziği çalgısıdır. Kabak kemane gibi, Teke yöresi gurbet havası açışlarında sık duyulur. Başta Altınyayla, Burdur ve Isparta olmak üzere, Fethiye'den kuzeye doğru Denizli'ye kadarki bölge içerisinde sıkça kullanılan yöresel bir müzik aletidir.

Sipsi 15–25 cm uzunluğunda ince bir kamıştan yapılır. Tek parça veya iki ayrı parça halinde olabilir ama iki parçalı sipsiler daha yaygın ve kullanışlıdır. Sesin çıkmasını sağlayan ağızlık kısmına cukcuk, ağızlık; gövde kısmına da gödlek (götlük) denilmektedir. Çam dallarının filizlerinden, söğüt dallarından, içi boş ot ve çavdarlardan ve kartalın kanat kemiğinden yapılan sipsilere de rastlanılmaktadır. Üstte 5, altta 1 olmak üzere toplam 6 deliklidir. Delikler yörede yaygın olan ezgileri çalacak şekilde Hüseyni dizisine göre açılmıştır ve ses alanı sınırlıdır ancak icra tekniklerinin iyi kullanılması ile diğer dizilerin çoğunun çalınması mümkündür. Ses alanı yaklaşık 1,5 oktavı geçmektedir ve diğer nefesli çalgılarda olduğu gibi sipside de akort yapılamadığından değişik boyda sipsiler kullanılır. Daha çok bir eşlik çalgısıdır ve gurbet havaları, zeybekler, Teke havaları gibi ezgileri çalarken cura bağlama, üç telli, kabak kemane gibi çalgılarla güzel bir uyum oluşturur.(Wikipedia)

Topal Sipsi, sipsinin topal olanı değildir kuşkusuz.

Ancak, topal oyun havası, aksak bir havadır. Bu havayı yaratan, bize kazandıran büyük Üstat, Dr. Etnomüzikolog Acıpayamlı Talip Özkan’dır.

Bu hava uzunca bir zamandır, düğünlerin, gazino ve pavyonların, özel gecelerin en çok ve en maharetle oynanan “Topal” oyun havasının atasıdır.

Yabancılar ve kadınlar da oynayınca daha bir otantik oluyormuş gibi sanki gittikçe dejenere olmaktadır.

O oynayanlar ne Topal Sipsi’yi ne de Talip Özkan’ı bilirler.

TOPAL OYUN HAVASI

	Repertuar No	576
	Yöresi- İli	DENİZLİ
	İlçesi- Köyü	Acıpayam
	Kaynak Kişi	TALİP ÖZKAN
	Derleyen	TALİP ÖZKAN
	Notaya Alan	TUNCER İNAN
	İcra Eden	KAYNAK KİŞİ TALİP ÖZKAN
	Makamsal Dizi	HÜSEYNİ
	Türü
	Karar Sesi	La
	Bitiş Sesi	La
	Usül	2/4
	En Pes Ses
	En Tiz Ses
	Ses Genişliği

          Söz                                                                              Yok

Repertükül-Repertuar Türküleri Külliyatı

…/…

Hagop Mintzuri 1914’te sağlık problemleri yüzünden köyü Armıdan’dan İstanbul’a geldi. Birinci Dünya Savaşı nedeniyle köyüne dönemedi ve 1915’te tehcir edilen ailesinden bir daha hiç haber alamadı. Kil ocağından sağ çıkan annesi Demircilerin Gelinden de…

Hrant anısına,

Aşk ile,

(Not: Bu yazı için dinleme, Topal Sipsi-Talip Özkan-Kalan Müzik Yağar Yağmur Albümünden)

 

 

 

 

 

---

[1] Armıdan Fırat’ın Öte Yanı-Hagop Mintzuri-Çeviri: Silva Kuyumcuyan-Aras Yayıncılık-2025 Kasım Dördünüc Baskı-s.27

[2] Mintzuri-age, s.28

[3] Mintzuri-age, s.29-30

[4] Hoz: Boş arazi (Buharı-Ordu) TDK-Derleme Sözlüğü

[5] Mintzuri-age, s.30